Diyabetik ayakta ayakkabı seçimi
Yara kapandıktan sonra o yaranın tekrar açılmasını önleyen en önemli araç ayakkabı ve tabanlık. Beş yıl içinde yeniden açılma oranının yüzde 65 civarında olduğu[1] bir hastalıkta bu, küçük bir ayrıntı değil.
Yine de baştan bir şeyi netleştirelim: özel ayakkabı, açık bir yarayı tedavi etmiyor. Açık yarada tedavi yük azaltma cihazıdır; kılavuzlar standart ya da terapötik ayakkabının bu cihazın yerine kullanılmamasını açıkça söylüyor.[2] Ayakkabının yeri yara kapandıktan sonra.
Nasıl bir ayakkabı
Geniş ve derin ön kısım. Parmaklar sıkışmamalı, yukarı doğru da yer olmalı. Çekiç parmak varsa derinlik özellikle önemli; parmağın sırtı ayakkabının üstüne değmemeli.
Dikişsiz ya da dikişi dışta astar. İç yüzeydeki her dikiş, his kaybı olan ayakta bir basınç noktası.
Sert ve bükülmeyen taban. Elle kolayca büküldüğünde ön ayağa binen yük artıyor. Taban sağlam olmalı; yumuşak olan taban değil iç astar.
Yuvarlatılmış taban profili (rocker). Yürürken ön ayağa binen basıncı azaltıyor.
Ayarlanabilir bağ ya da cırt bant. Gün içinde ödem değiştiği için ayakkabı sıkılığının ayarlanabilmesi gerekiyor. Bağsız, sadece geçirilen ayakkabılar ya sıkıyor ya içinde kayıyor.
Kapalı arka ve kapalı ön. Terlik ve sandalet ayağı korumuyor. Ev içinde de kapalı ayakkabı.
Düşük topuk. Yüksek topuk ön ayağa yükü kaydırıyor.
Ne zaman ve nasıl alınır
- Günün sonunda deneyin. Ayak akşam en şişkin halinde; sabah uyan ayakkabı akşam sıkıyor.
- Her iki ayağı ölçtürün. Çoğu insanın ayakları farklı; büyük olana göre alınır.
- Ayakta, yük verirken ölçün. Oturarak ölçülen ayak küçük çıkıyor.
- En uzun parmağın önünde bir parmak boşluk kalmalı.
- “Zamanla açılır” diye almayın. His kaybı olan ayakta açılmayı beklemek, o süre içinde yara açılması demek.
- Yeni ayakkabıyı kademeli giyin: ilk gün bir saat, sonra arttırın. Her çıkardığınızda ayağınıza bakın; kızarıklık varsa o ayakkabı uymuyor.
Tabanlık
Hazır tabanlık, basıncı dağıtma işini yapmıyor. Gereken şey ayak kalıbı alınarak yapılmış, basınç dağıtan tabanlık. Özellikle metatars başlarının altında yara öyküsü varsa tabanlık tedavinin parçası.
Tabanlık zamanla sıkışıyor ve etkisini kaybediyor; bu yüzden düzenli aralıklarla yenilenmesi gerekiyor. Ne zaman yenilenmesi gerektiğini kontrollerde değerlendiriyoruz.
Ampütasyon geçirmiş hastalarda ayakkabı içi dolgu da gerekiyor; boşluk kalan ayakkabıda ayak kayıyor ve güdük ucunda yara açılıyor.
Deformite varsa
Charcot ayağı, ileri derecede çökmüş taban ya da belirgin deformite varsa hazır ayakkabı yetmiyor. Bu hastalarda ölçüye göre yapılmış özel ayakkabı ve çoğu zaman bilek-ayak ortezi gerekiyor.
Bu, pahalı ve zahmetli bir süreç. Ama alternatifi tekrarlayan yara ve ampütasyon riski.
Çorap
- Dikişsiz ya da dikişi dışta
- Lastiği sıkmayan
- Nem tutmayan kumaş; pamuk ya da nem yöneten teknik kumaş
- Her gün değiştirilen
- Deliği, yaması ya da yırtığı olmayan — yama kalınlığı basınç noktası yapıyor
- Açık renk tercih edilebilir; akıntı ve kanama daha çabuk fark ediliyor
Evde
Ev içinde çıplak ayak ya da arkası açık terlik, yaraların önemli bir kısmının nedeni. Eşiğe takılan parmak, yere düşen bir cisme basmak, kapı altına sıkışan parmak — hiçbiri hissedilmiyor.
Ev için ayrı, kapalı, tabanı sağlam bir ayakkabı bulundurun ve yalnızca içeride kullanın.
Kontrolde ayakkabınızı getirin
Kontrole giderken kullandığınız ayakkabıyı ve tabanlığı yanınızda getirin. Ayakkabının iç astarındaki aşınma deseni, hangi noktaya fazla bastığınızı ayağınızdan daha net gösteriyor. Bu, yarayı önlemek için elimizdeki en pratik bilgi.
Kaynaklar
- Armstrong DG, Tan TW, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic Foot Ulcers: A Review. JAMA. 2023;330(1):62-75. doi:10.1001/jama.2023.10578
- Bus SA, Armstrong DG, Crews RT, ve ark. Guidelines on offloading foot ulcers in persons with diabetes: IWGDF 2023 update. International Working Group on the Diabetic Foot, 2023. https://iwgdfguidelines.org/guidelines-2023/
- Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update). https://iwgdfguidelines.org/guidelines-2023/
- IWGDF Practical Guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease (IWGDF 2023 update). https://iwgdfguidelines.org/guidelines-2023/